Een tuin kan er groen en verzorgd uitzien en toch weinig te bieden hebben aan insecten, vogels en andere dieren. Een groot gazon, veel bestrating en een paar sierplanten leveren bijvoorbeeld minder verschillende voedsel- en schuilplekken op dan een tuin met meerdere lagen en plantensoorten.
Meer biodiversiteit in de tuin betekent daarom niet dat alles moet verwilderen. Het gaat vooral om variatie: planten die op verschillende momenten bloeien, plekken om te schuilen, toegang tot water en delen van de tuin waar niet voortdurend wordt opgeruimd. Ook in een kleine tuin kunnen zulke keuzes samen verschil maken.
Wat betekent biodiversiteit in de tuin?
Biodiversiteit gaat over de verscheidenheid aan leven. In een tuin zie je dat niet alleen terug in het aantal plantensoorten, maar ook in de dieren die er voedsel, beschutting of een plek voor voortplanting vinden. Een bloeiende plant kan nectar leveren, een struik kan dekking bieden en afgestorven plantenresten kunnen overwinteringsplekken vormen.
Daarom is alleen “meer groen” geen volledige maatstaf. Tien planten van dezelfde soort zorgen voor minder variatie dan een combinatie van bloemen, struiken, bodembedekkers en eventueel een boom of klimplant. Ook de inrichting telt mee: een open zonnige plek heeft een andere functie dan een beschutte hoek met bladeren en takjes.
Wie de tuin natuurvriendelijker wil maken, hoeft dus niet één ideale plant of voorziening te zoeken. Een reeks kleine, verschillende leefplekken is meestal nuttiger dan één opvallende maatregel.
Waarom een groene tuin toch soortenarm kan zijn
Een veelvoorkomende oorzaak is een zeer eenvormige inrichting. Een strak gemaaid gazon met daaromheen tegels kan groen ogen, maar biedt relatief weinig bloeiende planten, beschutting en plekken waar dieren ongestoord kunnen verblijven. Hetzelfde geldt voor borders die maar een korte periode per jaar bloeien.
Ook intensief opruimen beperkt de variatie. Wanneer uitgebloeide stengels, bladeren en snoeihout direct verdwijnen, verdwijnen tegelijk plekken die kleine dieren kunnen gebruiken. De Vlinderstichting wijst er bijvoorbeeld op dat vlinders in verschillende levensstadia tussen snoeihout, droge plantenresten en bladeren kunnen overwinteren.
Een derde factor is hoe de tuin wordt beheerd. Veelvuldig gebruik van bestrijdingsmiddelen past slecht bij een tuin die juist ruimte moet bieden aan insecten. Ook voortdurend schoffelen, maaien en snoeien kan ervoor zorgen dat er weinig rustige plekken overblijven.
Kies planten die door het jaar heen iets bieden
Een goede eerste stap is kijken naar de bloeiperiode. Als alle bloemen in mei en juni bloeien, kan er later in de zomer weinig voedsel beschikbaar zijn voor nectarzoekende insecten. Door planten met verschillende bloeitijden te combineren ontstaat een langere periode waarin er bloemen zijn.
Inheemse planten kunnen daarbij extra waarde hebben, omdat sommige insecten niet alleen nectar nodig hebben, maar voor hun voortplanting afhankelijk zijn van bepaalde waardplanten. Dat betekent niet dat iedere uitheemse tuinplant waardeloos is. Sommige leveren wel degelijk nectar. De praktische vraag is vooral welke functie een plant vervult en of er genoeg variatie in de tuin aanwezig is.
De Vlinderstichting legt bij planten voor vlinders en rupsen uit dat een gevarieerde tuin met verschillende planten belangrijk is en dat bloei van de lente tot de herfst voedsel kan bieden. De organisatie benadrukt daarnaast het belang van waardplanten voor rupsen en van onbespoten planten.
Let bij de keuze ook op de plek. Een plant die goed past bij bodem, vocht en hoeveelheid zon heeft minder kunstmatige ondersteuning nodig en houdt het doorgaans beter vol. Dat is vaak praktischer dan een soort kiezen omdat die op een lijst met “goede planten” staat, terwijl de omstandigheden in de tuin niet passen.
Laat ook ruimte voor beschutting, water en dood materiaal
Biodiversiteit zit niet alleen in bloemen. Een dichte struik, een haag, een hoopje takken of een hoek waar bladeren mogen blijven liggen kan een andere functie vervullen dan een zonnige border. Juist die combinatie maakt een tuin bruikbaar voor verschillende soorten.
Ook water voegt een ander type leefplek toe. Dat hoeft geen grote vijver te zijn. Een ondiepe schaal met schoon water kan al door vogels en insecten worden gebruikt. Zorg daarbij voor een ondiepe rand of een steen waar kleine dieren gemakkelijk op kunnen landen en weer uit het water kunnen komen.
Dood materiaal hoeft evenmin overal te worden weggehaald. Enkele oude stengels, een stuk dood hout of een laag bladeren in een rustige hoek kunnen waardevol zijn voor insecten en bodemdieren. De rest van de tuin kan nog steeds netjes worden onderhouden. Natuurvriendelijk tuinieren is dus niet hetzelfde als niets meer doen; het gaat om selectiever beheren.
Beperk onnodig licht en bestrijdingsmiddelen
Overdag kan een tuin veel voedsel en beschutting bieden, terwijl hij ’s nachts fel verlicht blijft. Wie meer ruimte voor dieren wil maken, kan daarom ook kijken welke lampen echt nodig zijn en welke zonder bezwaar uit kunnen. Bewegingssensoren of korter brandende verlichting kunnen een praktische middenweg zijn tussen gebruiksgemak en minder kunstlicht.
Dat sluit aan bij de bredere uitleg over lichtvervuiling en het belang van echte duisternis. Voor een tuin betekent dit vooral dat verlichting een bewuste keuze kan zijn in plaats van iets dat iedere nacht automatisch uren blijft branden.
Bij bestrijdingsmiddelen geldt hetzelfde principe van terughoudendheid. Eerst bepalen welk probleem er werkelijk is, voorkomt dat middelen uit gewoonte worden gebruikt. Een tuin met meer variatie hoeft niet volledig vrij van vraat, slakken of andere kleine dieren te zijn. Juist een deel van dat leven hoort bij het systeem dat je probeert te ondersteunen.
Hoe controleer je of de biodiversiteit in de tuin toeneemt?
Het resultaat is niet goed af te lezen aan één soort of één seizoen. Een tuin verandert bovendien geleidelijk. Nieuwe planten moeten aanslaan, struiken groeien en dieren moeten de plek kunnen vinden.
Kijk daarom op verschillende momenten van het jaar naar wat er gebeurt. Zijn er van het vroege voorjaar tot in het najaar bloemen? Zie je verschillende insecten op de planten? Zijn er rustige plekken waar bladeren, stengels of hout blijven liggen? Is er behalve open ruimte ook beschutting? Zulke waarnemingen geven een bruikbaarder beeld dan alleen tellen hoeveel plantensoorten er staan.
De eenvoudigste eerste stap is vaak klein: vervang een stukje bestrating of gazon door een gevarieerde border, kies een paar planten met verschillende bloeitijden en laat één rustige hoek minder strak opruimen. Daarna kun je volgen wat er in de loop van de seizoenen verandert en pas vervolgens bepalen welke volgende ingreep werkelijk iets toevoegt.