Het licht van een ster heeft soms honderden of duizenden jaren door de ruimte gereisd zonder merkbaar van richting te veranderen. Pas in het laatste deel van die reis, wanneer het de aardatmosfeer binnendringt, wordt het pad onrustig. Bewegende luchtlagen met verschillende temperaturen en dichtheden buigen het licht telkens een klein beetje af. Daardoor lijkt een ster vanaf de grond snel van helderheid, positie en soms zelfs kleur te veranderen.
Dat verschijnsel noemen we twinkelen of, in de astronomie, scintillatie. De ster zelf staat dus niet voortdurend feller en zwakker te branden. Het is vooral onze atmosfeer die het licht laat flikkeren.
Waarom sterren twinkelen door onze atmosfeer
De atmosfeer is geen stilstaande, gelijkmatige laag lucht. Warme lucht stijgt op, koude lucht zakt en wind verplaatst voortdurend luchtmassa’s. Die luchtlagen verschillen iets in temperatuur en dichtheid en hebben daardoor ook een iets andere invloed op licht.
Wanneer sterlicht door zulke lagen gaat, wordt het steeds een fractie anders gebroken. Omdat de lucht voortdurend beweegt, verandert ook die lichtbreking voortdurend. Vanaf de grond zien we daardoor geen volkomen stabiel lichtpuntje.
Dit effect is goed zichtbaar bij sterren omdat ze, ondanks hun werkelijke enorme omvang, vanaf de aarde praktisch als puntbronnen worden waargenomen. Een kleine verandering in de richting of intensiteit van hun licht valt daardoor relatief sterk op.
De uitleg van Royal Observatory Greenwich over sterren en planeten beschrijft hetzelfde principe: sterlicht wordt door de lucht in onze atmosfeer gebroken en kan daardoor zichtbaar flikkeren.
De ster zelf knippert meestal niet
Het ligt voor de hand om te denken dat een twinkelende ster werkelijk snel van helderheid verandert. Bij het twinkelen dat je met het blote oog ziet, is dat meestal niet het geval.
Er bestaan wel sterren waarvan de helderheid werkelijk varieert. Zulke veranderlijke sterren kunnen bijvoorbeeld pulseren, door een andere ster worden bedekt of door andere fysische processen in helderheid veranderen. Die veranderingen hebben echter doorgaans een heel andere tijdschaal dan het snelle flikkeren dat je tijdens een heldere avond ziet.
Een ster die meerdere keren per seconde onrustig lijkt te schitteren, laat daarom vooral zien wat er in de aardatmosfeer gebeurt en niet wat er op datzelfde moment met de ster zelf gebeurt.
Waarom sterren laag aan de horizon sterker twinkelen
Niet iedere ster twinkelt even sterk. Vooral sterren die laag boven de horizon staan, kunnen opvallend onrustig lijken.
Dat komt doordat hun licht een langere weg door de atmosfeer moet afleggen voordat het je ogen bereikt. Het licht passeert daardoor meer verschillende luchtlagen dan het licht van een ster die hoog aan de hemel staat. Iedere extra laag kan de richting van het licht een beetje veranderen.
Dicht bij de horizon spelen bovendien temperatuurverschillen en luchtstromingen in de onderste atmosfeer een grotere rol. Een heldere ster kan daar daarom veel sterker flikkeren dan dezelfde ster enkele uren later wanneer hij hoger aan de hemel staat.
Voor sterrenkijkers is dat een praktisch verschil. Wil je een zo stabiel mogelijk beeld, dan is een hemelobject hoog boven de horizon meestal gunstiger dan hetzelfde object vlak na het opkomen of kort voor het ondergaan.
Waarom planeten meestal niet twinkelen
Planeten kunnen met het blote oog op sterren lijken, maar er is een belangrijk verschil. Ze staan veel dichter bij de aarde en hebben daardoor aan de hemel een meetbaar schijfje, ook al is dat schijfje zonder telescoop veel te klein om werkelijk als rond oppervlak te zien.
Het licht van zo’n planeetschijf bereikt ons via meerdere iets verschillende lichtpaden. De atmosfeer vervormt die lichtstralen eveneens, maar de afzonderlijke veranderingen middelen elkaar grotendeels uit. Daardoor lijkt het licht van een planeet doorgaans rustiger.
Bij een ster werkt dat minder sterk, omdat die voor ons vrijwel één enkel lichtpunt vormt.
Het onderscheid is niet absoluut. Een planeet kan laag boven de horizon of bij zeer onrustige lucht eveneens wat flikkeren. Toch is het verschil vaak duidelijk genoeg om bij een helder object een eerste aanwijzing te geven of je naar een ster of een planeet kijkt.
Waarom een ster soms rood en blauw lijkt te flitsen
Bij een felle ster kan twinkelen meer zijn dan alleen een verandering in helderheid. Soms lijken korte rode, blauwe of groene flitsen zichtbaar. Sirius is een bekend voorbeeld.
Ook hierbij speelt de atmosfeer een belangrijke rol. Verschillende kleuren licht hebben verschillende golflengten en worden niet helemaal op dezelfde manier gebroken. Door de steeds veranderende luchtlagen kan op het ene moment iets meer rood licht en even later iets meer blauw licht in de richting van de waarnemer worden gestuurd.
Het effect valt vooral op bij zeer heldere sterren en wanneer ze laag boven de horizon staan. Wie zo’n ster ziet flitsen hoeft daarom niet meteen te denken aan een bijzonder astronomisch verschijnsel in de ster zelf.
Wat merkt een telescoop van dezelfde onrustige lucht?
De atmosfeer beïnvloedt niet alleen wat je met het blote oog ziet. Ook telescopen op aarde hebben ermee te maken. Een ster kan in een telescoopbeeld voortdurend iets van vorm en positie veranderen, waardoor zeer kleine details moeilijker scherp te krijgen zijn.
Astronomen spreken bij de kwaliteit en stabiliteit van de atmosfeer vaak over de ‘seeing’. Goede seeing betekent dat de lucht relatief rustig is en sterrenbeelden in een telescoop minder vervormd worden. Daarom worden grote sterrenwachten bij voorkeur gebouwd op plaatsen waar de lucht vaak droog, helder en stabiel is.
Moderne observatoria kunnen een deel van de atmosferische vervorming bovendien corrigeren met adaptieve optiek. Daarbij wordt het binnenkomende licht gemeten en wordt de vorm van een spiegel razendsnel aangepast om een deel van de verstoring te compenseren. Buiten de aardatmosfeer bestaat deze vorm van atmosferische vervorming niet, wat een belangrijk voordeel is van ruimtetelescopen.
Zelf het verschil tussen een ster en een planeet bekijken
Je kunt het verschijnsel zonder apparatuur onderzoeken. Kies een heldere avond en zoek een opvallend helder object aan de hemel. Vergelijk dat met een heldere ster in een ander deel van de hemel. Een planeet geeft vaak een gelijkmatiger licht, terwijl een ster duidelijker kan flikkeren.
Wie eerst wil leren welke objecten met het blote oog te vinden zijn, kan beginnen met sterren kijken zonder telescoop. Daarna wordt het makkelijker om een heldere planeet met een echte ster te vergelijken.
Let ook op de hoogte boven de horizon. Een ster die daar sterk flikkert, kan hoger aan de hemel veel rustiger ogen. Daarmee kun je zelfs zonder telescoop zien hoeveel invloed de atmosfeer heeft op het licht dat vanuit de ruimte onze ogen bereikt.
Twinkelen is daarmee een handig herkenningskenmerk, maar geen waterdichte methode om een hemelobject te identificeren. De hoogte boven de horizon, de toestand van de atmosfeer en het soort object spelen allemaal mee. Juist die combinatie maakt het flikkeren interessant: wat eruitziet als een eigenschap van een verre ster, vertelt vaak vooral iets over de lucht vlak boven ons.