Lichtvervuiling: waarom echte duisternis belangrijk is

Straatlantaarns, tuinspots, verlichte bedrijfsterreinen, kassen en reclameborden maken het mogelijk om ook na zonsondergang actief te blijven. Kunstlicht heeft veel praktische voordelen, maar steeds meer verlichting heeft ook een keerzijde. Op veel plaatsen wordt het ’s nachts nauwelijks nog echt donker.

Wanneer kunstlicht terechtkomt op plaatsen en momenten waar het niet nodig is, spreken we van lichtvervuiling. Dat is niet alleen vervelend voor mensen die graag een sterrenhemel willen zien. Nachtelijk kunstlicht kan ook invloed hebben op dieren, planten en onze eigen nachtrust. Voor wie bewust op zoek is naar een donkere sterrenhemel, kunnen onontdekte reisbestemmingen buiten druk verlichte toeristische gebieden extra aantrekkelijk zijn.

Wat is lichtvervuiling?

Lichtvervuiling is een verzamelnaam voor kunstlicht dat ’s avonds en ’s nachts onnodig of hinderlijk in de omgeving terechtkomt. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer een buitenlamp niet alleen een tuinpad verlicht, maar ook naar boven, naar de buren en richting omliggende natuur schijnt.

Ook het voortdurend verlichten van lege parkeerterreinen, kantoren, gevels en reclameobjecten kan bijdragen aan lichtvervuiling.

Een deel van het probleem ontstaat doordat afzonderlijke lichtbronnen onschuldig lijken. Eén tuinlamp heeft weinig invloed op een hele omgeving. Wanneer duizenden woningen, bedrijven, wegen en andere locaties tegelijkertijd worden verlicht, ontstaat gezamenlijk echter een aanzienlijke hoeveelheid nachtelijk kunstlicht.

Waarom is donkerte belangrijk voor de natuur?

De afwisseling tussen licht en donker bestaat al veel langer dan kunstmatige verlichting. Veel dieren en planten hebben hun gedrag en biologische processen daarop afgestemd.

Nachtdieren gebruiken de donkere uren bijvoorbeeld om voedsel te zoeken, zich te verplaatsen of partners te vinden. Kunstmatige verlichting kan dat gedrag verstoren. Sommige insecten worden sterk aangetrokken door lampen en blijven er langdurig omheen vliegen. Daardoor kunnen ze uitgeput raken en zijn ze gemakkelijker bereikbaar voor roofdieren.

Bij vleermuizen verschilt het effect per soort. Sommige soorten komen rondom verlichting op insecten af, terwijl andere juist verlichte gebieden vermijden. Een fel verlicht pad kan daardoor voor bepaalde dieren een barrière vormen tussen twee leefgebieden.

Ook planten reageren op de natuurlijke lengte van dag en nacht. Langdurige verlichting kan invloed hebben op processen zoals groei, bloei en het moment waarop bladeren worden gevormd of afgestoten.

Het RIVM beschrijft bij de gezondheidseffecten van licht dat kunstlicht in de avond en nacht niet alleen tot lichthinder en slaapverstoring bij mensen kan leiden, maar ook een verstorende werking kan hebben op dieren en planten.

Minder sterren door nachtelijk kunstlicht

Een zichtbaar gevolg van lichtvervuiling is dat sterren moeilijker te zien zijn.

Licht dat vanaf de grond omhoog wordt uitgestraald, wordt in de atmosfeer verspreid. Boven steden en andere sterk verlichte gebieden ontstaat daardoor een lichte gloed aan de hemel. Zwakkere sterren verdwijnen als het ware tegen deze achtergrond.

Wie vanuit een stedelijk gebied naar de nachthemel kijkt, ziet daarom doorgaans veel minder sterren dan iemand op een donkere locatie buiten de bebouwde kom.

Het bijzondere is dat je voor een donkere hemel niet alleen afhankelijk bent van verlichting direct naast je woning. Licht kan over grote afstand bijdragen aan de helderheid van de nachtelijke hemel. Daardoor kunnen ook natuurgebieden worden beïnvloed door verlichting uit omliggende plaatsen.

Heeft lichtvervuiling invloed op mensen?

Voor mensen is vooral de relatie tussen licht en het slaap-waakritme belangrijk.

Ons lichaam gebruikt licht als een van de signalen om onderscheid te maken tussen dag en nacht. Fel licht in de late avond kan dat natuurlijke ritme beïnvloeden. Daarbij speelt niet alleen buitenverlichting een rol. Ook verlichting binnenshuis en het gebruik van beeldschermen kunnen bijdragen aan blootstelling aan licht in de avond.

Dat betekent niet dat iedere straatlantaarn automatisch gezondheidsproblemen veroorzaakt. De hoeveelheid licht, het tijdstip, de afstand tot de lichtbron en de mogelijkheid om een slaapkamer goed donker te maken spelen allemaal een rol.

Lichthinder is bovendien persoonlijk. Een buitenlamp die voor de eigenaar nauwelijks opvalt, kan bij een buurwoning rechtstreeks een slaapkamer binnenschijnen.

Ledverlichting lost niet alles op

De overgang naar ledverlichting heeft het mogelijk gemaakt om met minder elektriciteit veel licht te produceren. Dat is gunstig voor het energiegebruik, maar betekent niet automatisch dat lichtvervuiling verdwijnt.

Juist doordat ledlampen energiezuinig zijn, is het gemakkelijk geworden om meer plaatsen langer te verlichten. Een lamp kan bovendien zuinig zijn en toch verkeerd zijn gericht.

Bij buitenverlichting is daarom niet alleen het stroomverbruik van belang. Ook de richting, lichtsterkte, kleur en brandduur bepalen hoeveel invloed een lamp op de omgeving heeft.

Een relatief zwakke lamp die alleen naar beneden schijnt en na enkele minuten automatisch uitgaat, veroorzaakt doorgaans minder onnodig licht dan een krachtige lamp die de hele nacht alle kanten op straalt.

Wie breder wil kijken naar technologische oplossingen voor milieuproblemen, kan ook lezen welke duurzame technologieën tegen klimaatverandering worden ontwikkeld.

Wat kun je thuis tegen lichtvervuiling doen?

Voor minder lichtvervuiling hoeft een tuin of oprit niet volledig onverlicht te blijven. Vaak kan met een paar eenvoudige aanpassingen al veel worden bereikt.

Kijk bijvoorbeeld kritisch naar iedere buitenlamp. Is de verlichting werkelijk de hele nacht nodig? Een bewegingssensor of tijdschakelaar kan voorkomen dat een lamp uren blijft branden terwijl niemand aanwezig is.

Richt verlichting zoveel mogelijk naar beneden en alleen op de plek waar het licht nodig is. Lampen die omhoog of horizontaal schijnen verspreiden veel licht buiten het bedoelde gebied.

Kies daarnaast liever voor bescheiden verlichting dan voor de hoogst mogelijke lichtopbrengst. Voor het vinden van een tuinpad of voordeur is meestal geen krachtige schijnwerper nodig.

Ook decoratieve tuinverlichting hoeft niet de hele nacht aan te blijven. Milieu Centraal adviseert bij het bevorderen van biodiversiteit om bescheiden om te gaan met tuinverlichting en de tuin ’s nachts zoveel mogelijk donker te laten.

Meer donker betekent niet automatisch minder veiligheid

Bij het verminderen van verlichting ontstaat soms de indruk dat veiligheid en donkerte tegenover elkaar staan. Dat hoeft niet zo te zijn.

Goede verlichting betekent niet noodzakelijk zoveel mogelijk licht. Het gaat er vooral om dat licht aanwezig is waar en wanneer het nodig is. Een goed geplaatste lamp bij een ingang kan nuttiger zijn dan meerdere felle lampen die permanent een complete tuin of gevel verlichten.

Slimmer verlichten kan daarom een middenweg bieden. Met gerichte armaturen, sensoren, tijdschakelaars en een passende lichtsterkte kan praktische verlichting behouden blijven terwijl onnodige uitstraling wordt beperkt.

Duisternis is ook een kwaliteit van de leefomgeving

We zijn eraan gewend geraakt dat een groot deel van onze omgeving ’s nachts verlicht is. Daardoor valt echte duisternis vaak pas op wanneer we een plaats bezoeken waar nauwelijks kunstlicht aanwezig is.

Toch heeft donkerte waarde. Voor dieren en planten maakt zij onderdeel uit van hun natuurlijke leefomgeving. Voor mensen biedt een donkere nacht ruimte voor rust en maakt zij het mogelijk om sterren beter te zien.

Lichtvervuiling verminderen betekent daarom niet dat alle verlichting moet verdwijnen. Het gaat vooral om bewuster omgaan met licht: alleen verlichten waar dat nodig is, niet feller dan noodzakelijk en bij voorkeur niet langer dan nodig.

Juist omdat veel lichtbronnen afzonderlijk klein zijn, kunnen kleine veranderingen bij woningen, bedrijven en openbare ruimte gezamenlijk een merkbaar verschil maken.